SoR Magazine #2 · Krautrock · verhaal 1 van 5
Het jaar nul
Een land in puin, ouders die zwegen en studenten op straat. Waarom Duitse jongeren eind jaren zestig hun eigen geluid gingen zoeken.
Foto: Ludwig Binder / Stiftung Haus der Geschichte · CC BY-SA 2.0Een land zonder liedjes
In mei 1945 lag Duitsland in puin. De steden waren platgebombardeerd, miljoenen mensen waren dood of op de vlucht, en het land werd verdeeld onder de vier overwinnaars: Amerika, Engeland, Frankrijk en de Sovjet-Unie. De Duitsers zelf spraken later van de Stunde Null, het uur nul. Alles moest opnieuw beginnen.
Ook de muziek moest opnieuw beginnen. De nazi's hadden twaalf jaar lang bepaald wat Duitsers mochten horen. Jazz heette ontaard, joodse componisten werden verboden en volksliedjes waren gebruikt voor de propaganda. Na de oorlog wilde bijna niemand nog Duitse liederen over het vaderland zingen. Wat overbleef was de Schlager: vrolijke, sentimentele liedjes over heimwee, de zee, de liefde en de bergen. Ze gingen over alles behalve over wat er net was gebeurd.
Foto: Otto Donath / Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 de
Naast de Schlager klonk de muziek van de bezetters. In West-Duitsland zonden de Amerikaanse zender AFN en de Britse BFBS dag en nacht jazz, swing en later rock-'n-roll uit voor de soldaten. Duitse jongeren luisterden mee. Rond 1960 speelden de Beatles maandenlang in de clubs van Hamburg, en overal in het land ontstonden beatbands. Ze zongen in het Engels en speelden zo goed mogelijk na wat er uit Liverpool en Londen kwam. Een eigen Duits geluid was er niet.
Wat deed jij in de oorlog, vader?
In de jaren zestig werden de kinderen van de oorlog volwassen. Ze waren opgegroeid in een land dat snel weer rijk werd, met nieuwe auto's, koelkasten en vakanties naar Italië. Maar thuis werd er gezwegen. Veel vaders hadden in het leger gediend, sommige in de partij van Hitler. Leraren, rechters en politici die onder de nazi's carrière hadden gemaakt, zaten nog gewoon op hun plek.
Vanaf 1963 werden in Frankfurt de Auschwitzprocessen gevoerd. Ruim twintig mensen die in het vernietigingskamp hadden gewerkt, stonden terecht, en de kranten schreven er twee jaar lang over. Jongeren begonnen vragen te stellen aan hun ouders: wat wisten jullie, en wat deden jullie? Vaak kwam er geen antwoord.
Op 2 juni 1967 schoot een politieman in West-Berlijn de student Benno Ohnesorg dood, tijdens een demonstratie tegen het bezoek van de sjah van Iran. In april 1968 werd studentenleider Rudi Dutschke op straat neergeschoten. Hij overleefde de aanslag maar herstelde nooit helemaal. Duizenden studenten gingen de straat op, tegen de oorlog in Vietnam, tegen de grote kranten en tegen een land dat volgens hen nooit echt met het verleden had afgerekend.
Foto: Ludwig Binder / Stiftung Haus der Geschichte · CC BY-SA 2.0Niet Amerikaans, niet Engels
Voor een deel van die generatie was ook de Engelse en Amerikaanse popmuziek verdacht. Het was de muziek van de bezetter en van het land dat in Vietnam bommen gooide. Waarom zou je als Duitser de blues naspelen, muziek van zwarte Amerikanen uit het zuiden van de Verenigde Staten? Je kon ook zelf iets bedenken. Het verleden van je eigen land bood geen houvast, dus begon je bij nul.
In september 1968 werden in Essen de Internationale Essener Songtage gehouden, het eerste grote popfestival van West-Duitsland. Vijf dagen lang speelden er Amerikaanse en Engelse artiesten, maar ook nieuwe Duitse groepen zonder hits en zonder platencontract: Tangerine Dream uit Berlijn, Guru Guru, en Amon Düül uit München. De organisator, Rolf-Ulrich Kaiser, richtte twee jaar later het platenlabel Ohr op, Duits voor oor. Hij noemde de nieuwe muziek Kosmische Musik.
Het begin van Tangerine Dream, nog zonder synthesizers. Een orgel, een gitaar, drums en een cello, die samen langzaam een storm opbouwen. Er is geen couplet en geen refrein: het stuk gaat waar het heen wil.
Leven in een commune
Amon Düül was geen gewone band. Het was een commune in München, een groep jongeren die samen woonde, kookte, demonstreerde en muziek maakte. Wie mee wilde spelen, speelde mee, of hij een instrument beheerste of niet. Al snel splitste de groep zich. De ene helft bleef vooral een leefgemeenschap, de andere helft werd een echte band: Amon Düül II. Hun plaat Yeti uit 1970 klinkt als een droom die steeds net niet in een nachtmerrie verandert.
In West-Berlijn gebeurde hetzelfde. In het Zodiak Free Arts Lab, een kleine club achter een theater in Kreuzberg, kon iedereen elke avond spelen, zo lang en zo hard als hij wilde. Conrad Schnitzler, Hans-Joachim Roedelius en de jonge Tangerine Dream speelden er urenlang door, met versterkers, orgels en zelfgebouwde geluidsapparaten.
Een zware gitaarriff, een viool en de schelle stem van Renate Knaup. Amon Düül II speelde rock, maar dan alsof niemand ze ooit had verteld hoe dat hoorde.
Andere groepen kozen juist voor de Duitse taal en voor een duidelijke boodschap. Ton Steine Scherben uit Berlijn speelde op bijeenkomsten van krakers en linkse jongeren. Hun lied Macht kaputt, was euch kaputt macht werd in 1970 een strijdkreet. Zo werd ook gewone rock opeens Duits.
Rauwe rock in het Duits, met een tekst die je kunt meeschreeuwen. Zanger Rio Reiser werd later een van de bekendste Duitse popzangers.
Een scheldwoord als naam
In Engeland vielen de vreemde platen uit Duitsland op. De Engelse muziekbladen bedachten er rond 1972 een naam voor: krautrock. Kraut, zuurkool, was in beide wereldoorlogen het scheldwoord van Engelse en Amerikaanse soldaten voor Duitsers. De naam was dus half een grap en half een steek. De Duitse muzikanten vonden hem vreselijk. Ze maakten geen rock, zeiden ze, en ze vormden ook geen beweging. Can, Kraftwerk, Faust en Tangerine Dream klonken allemaal totaal anders.
De groep Faust draaide de grap om. Faust woonde en werkte drie jaar lang in een oude dorpsschool in Wümme, een dorp tussen Hamburg en Bremen. In 1973 bracht het Engelse label Virgin The Faust Tapes uit voor de prijs van een single: minder dan een halve pond. Er werden meer dan honderdduizend van verkocht. Op hun volgende plaat, Faust IV, stond een stuk van twaalf minuten met de titel Krautrock. Als de Engelsen hun muziek zo wilden noemen, dan konden ze dat krijgen.
Twaalf minuten lang een muur van gitaargeluid die steeds dichter wordt, en pas na een paar minuten zet de drummer in. Het is geen liedje, het is een toestand.
Wat de groepen wel gemeen hadden, was een houding. Ze wilden niet terug naar de Duitse muziek van voor 1945 en ook niet de Engelse en Amerikaanse muziek naspelen. Ze zochten iets wat er nog niet was. In de twee volgende verhalen hoor je wat dat opleverde: een ritme dat nooit ophoudt, en machines die gingen zingen.
