SoR Magazine #2 · Krautrock · verhaal 3 van 5
De mens-machine
Vier mannen in pak, een kleine synthesizer en een rit over de autobahn. Hoe Kraftwerk uit Düsseldorf de toekomst een geluid gaf.
← Vorig verhaal: Het ritme dat nooit ophoudt
Foto: Ueli Frey · CC BY-SA 3.0Kinderen van Fritz Lang
Ralf Hütter en Florian Schneider leerden elkaar eind jaren zestig kennen als muziekstudenten in Düsseldorf. Hütter speelde orgel, Schneider dwarsfluit en viool. Ze kwamen allebei uit een welgestelde familie. In 1970 huurden ze een ruimte in een oud fabrieksgebouw vlak bij het station van Düsseldorf en bouwden er een studio, die ze Kling Klang noemden. Hun band kreeg de naam Kraftwerk: elektriciteitscentrale.
De eerste platen klonken nog als de andere nieuwe Duitse muziek: lange stukken met fluit, orgel en drums. Maar Hütter en Schneider wilden verder. Ze zochten een Duitse moderne cultuur van vóór de nazi's, en vonden die in de jaren twintig: in het Bauhaus, de school voor kunst en ontwerp, en in de film Metropolis van Fritz Lang, over een stad van machines en een robot die een mens wordt.
Wernher von Braun was de raketbouwer die voor Hitler de V2 had ontworpen en daarna voor Amerika de raket naar de maan bouwde. Hütter bedoelde het als provocatie: Duitsland had een geschiedenis van techniek en vooruitgang, en die kon je terugnemen. Niet om de oorlog te vergeten, maar om er een andere toekomst tegenover te zetten.
Wij zijn de kinderen van Fritz Lang en Wernher von Braun.Ralf Hütter van Kraftwerk
Een rit van tweeëntwintig minuten
In 1973 schafte Kraftwerk een Minimoog aan, een kleine synthesizer uit Amerika. Een synthesizer maakt geluid met elektriciteit: geen snaar, geen trommelvel, maar een stroom die trilt en die je kunt vormen tot een fluittoon, een brom of een sissend geluid. Tot dan toe waren synthesizers grote, dure kasten voor laboratoria en studio's. De Minimoog paste op een tafel.
Met die synthesizer maakte Kraftwerk Autobahn, een stuk van tweeëntwintig minuten over een autorit over de snelweg. Je hoort een autodeur dichtslaan, een motor die start, een claxon. Daarna rij je. Wolfgang Flür speelde elektronische drums: metalen plaatjes die een geluid gaven als hij ze met een staafje aanraakte. De tekst is kort en eenvoudig, in het Duits. Wij rijden op de autobahn, meer gebeurt er niet.
Foto: Wolfgang Stief from München, Germany · CC BY 2.0
In Amerika maakte de platenmaatschappij er een single van drie minuten van. Die kwam in 1975 op nummer 25 in de Amerikaanse hitparade, en de plaat zelfs op nummer vijf. Voor het eerst was een Duitse band zonder Engelse tekst een hit in Amerika. Kraftwerk ging op tournee, en Amerikaanse journalisten vroegen de vier keurige heren in pak of ze robots waren.
Foto: Harald Hoffmann / Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 deDe kosmos van Tangerine Dream
In West-Berlijn ging Tangerine Dream een andere kant op. Edgar Froese, de leider van de band, kocht ook synthesizers, maar hij maakte er geen liedjes mee. Hij gebruikte een sequencer: een apparaat dat een reeks tonen onthoudt en ze eindeloos herhaalt. Daarover speelden de drie leden van de band lange, zwevende klanken, als een reis door de ruimte.
In 1974 kwam Phaedra uit, op het Engelse label Virgin. De plaat kwam in Engeland in de top twintig, zonder ook maar één zin tekst. Tangerine Dream speelde later in kathedralen en maakte de muziek bij tientallen films. Het geluid van de sequencer, borrelend en voortdurend in beweging, werd het geluid van de toekomst in films en computerspellen.
Na een paar minuten begint de sequencer te borrelen, en de toonhoogte verschuift langzaam. Froese zei dat veel ervan per ongeluk ontstond: de Moog was nog warm aan het worden en raakte ontstemd.
Mens en machine
Kraftwerk werd steeds strakker. Op Radio-Aktivität, uit 1975, gaat het over radiogolven en over kernenergie, met tikkende geigertellers. Op Trans Europa Express, uit 1977, rijdt een sneltrein door Europa. En op Die Mensch-Maschine, uit 1978, staan de vier bandleden op de hoes in rode overhemden, met zwarte stropdassen en geverfde lippen. In het lied Die Roboter zingen ze dat ze robots zijn.
Het was een grap, maar ook een idee. Kraftwerk vroeg zich af wat er met de mens gebeurt als machines steeds meer van ons werk overnemen. Bij Die Roboter lieten ze later robots van zichzelf op het podium staan. Het maakte niet uit wie er speelde: de muziek was belangrijker dan de muzikant.
Foto: Andréas Hagström · Public domain
Het tikken aan het begin is een geigerteller, een apparaat dat straling meet. Kraftwerk speelde later een nieuwe versie met de namen Tsjernobyl, Harrisburg, Sellafield en Hiroshima erin.
De zin in het Russisch aan het begin betekent: ik ben je dienaar, ik ben je arbeider. Let op de vervormde stem, die door een vocoder gaat, een apparaat dat een stem laat klinken als een machine.
In 1981 kwam Computerwelt uit. Thuiscomputers bestonden nog nauwelijks, maar Kraftwerk zong al over rekenmachines, data en verliefd worden via een computer. Bijna alles wat er in dat lied voorspeld werd, is uitgekomen. De vier mannen uit Düsseldorf hadden de toekomst niet alleen bedacht. Ze hadden haar ook een geluid gegeven.
Een eenzame avond, een computer en een melodie die je niet meer vergeet. Coldplay leende die melodie in 2005 voor hun nummer Talk, met toestemming van Kraftwerk.
