SoR Magazine #2 · Krautrock · verhaal 5 van 5
Trans Europa Express
Een trein, een paar zinnen en een groet aan Iggy Pop en David Bowie. Het beroemdste lied van Kraftwerk, regel voor regel.
← Vorig verhaal: Van Berlijn naar Detroit
Foto: Joachim Seyferth · CC BY 4.0Een trein als lied
In 1977 bracht Kraftwerk de plaat Trans Europa Express uit. Het titelnummer gaat over een trein. Niet zomaar een trein: de Trans Europ Express, kortweg TEE, was een netwerk van snelle luxetreinen dat vanaf 1957 grote steden in West-Europa met elkaar verbond. Er reisden alleen eerste klas reizigers mee. Er was een restaurant aan boord, en douane en paspoortcontrole gebeurden onderweg, zodat de reis niet stillag bij de grens. Amsterdam, Parijs, Brussel, Keulen, Milaan, Zürich en Wenen lagen zo op een paar uur van elkaar.
De tekst van het lied is kort. Er staan maar een paar zinnen in, die steeds terugkomen. Toch zit er veel in. Dit stuk loopt het lied door, van het begin tot het eind. Zet het fragment hieronder aan en lees mee.
Foto: Joachim Seyferth · CC BY 4.0
Het geluid: muziek die rijdt
Voordat er een woord klinkt, hoor je al waar het lied over gaat. Het ritme is hard en mechanisch, een vast patroon van slagen dat nooit verandert, zoals het ratelen van een trein. Kraftwerk maakte de geluiden met synthesizers en elektronische drums, niet met opnamen van een echte trein. Toch hoor je de beweging. Later in het nummer klinkt een gierend geluid dat naar beneden glijdt, als een trein die remt of een fluit in de verte.
De melodie is eenvoudig en langzaam. Hij wordt herhaald, net als het ritme. Er is geen refrein dat ergens naartoe bouwt en geen solo. Het lied gaat niet ergens heen, het is onderweg. Dat is het idee van de hele plaat: de reis zelf is het doel.
De tekst, regel voor regel
De eerste zinnen gaan over de reis zelf: rivieren, parken, paleizen en hotels die voorbijkomen, en een Europa dat eindeloos is. Het is een opsomming van wat je door het raam ziet. Er is geen verhaal, geen hoofdpersoon en geen gevoel dat wordt uitgelegd. Je zit in de trein en kijkt.
Dat woord eindeloos is belangrijk. In 1977 was Europa niet eindeloos. Het was in tweeën gedeeld door een muur en een IJzeren Gordijn, en Duitsland zelf was een gesplitst land. De TEE reed alleen in het westen. Kraftwerk zingt over een Europa zonder grenzen, maar dat bestond toen alleen voor wie aan de goede kant woonde. Je kunt het lied lezen als een droom, of als een wens.
Europa eindeloos.Kraftwerk, Europa Endlos, op dezelfde plaat
Dan komt de beroemdste regel. De zanger rijdt van station naar station, terug naar Düsseldorf, en ontmoet daar Iggy Pop en David Bowie. Dat is een knipoog. Station to Station was de titel van de plaat die Bowie een jaar eerder had gemaakt. Bowie en Iggy Pop waren grote fans van Kraftwerk, en de muzikanten kenden elkaar. In dit lied zit dus een groet van Düsseldorf naar Berlijn.
Daarna gaat de reis verder: een afspraak in Parijs, de volgende ochtend weer de trein in, en in Wenen laat op de avond een café. Het leven van een moderne Europeaan is een reeks steden, cafés en stations, en daartussen het ritme van de rails.
Een lied in twee talen
Kraftwerk nam de plaat op in twee versies: een met Duitse en een met Engelse teksten. In het lied zelf wordt de naam van de trein steeds herhaald, als een aankondiging op het perron. Het klinkt bijna zoals een stationsomroeper het zou zeggen. Een Duitse band zingt over een Europese trein, voor een publiek in alle landen: de taal mag geen grens zijn.
Dat was precies wat Kraftwerk wilde. Na de oorlog was Duits voor veel mensen in Europa de taal van de bezetter. Kraftwerk maakte er de taal van de toekomst van, koel en zakelijk, zonder heimwee.
Wat het lied betekent
Trans Europa Express gaat over een trein, maar ook over een idee van Europa: modern, verbonden, rustig en welvarend. Na een eeuw met twee wereldoorlogen kon je weer met een kopje koffie van Düsseldorf naar Parijs rijden. Kraftwerk vond dat iets om te bezingen.
Het lied is ook een zelfportret. Kraftwerk zag zichzelf als een band die geen Amerikaanse rock speelde en geen Duitse Schlager, maar Europese muziek. Een trein was daarvoor het perfecte beeld: een machine die mensen samenbrengt.
En het lied reisde zelf ook. Vijf jaar later klonk de melodie in de Bronx, in Planet Rock van Afrika Bambaataa. De trein uit Düsseldorf was aangekomen in New York, en daarna in Detroit. Lees daarover meer in het verhaal Van Berlijn naar Detroit.
Luister zelf
Zet het nummer nog een keer aan en let op drie dingen. Wanneer verandert er iets in het ritme, en wanneer niet? Welke geluiden doen je denken aan een echte trein? En wat voor gevoel geeft het je: rust, opwinding of iets kils? Er is geen goed antwoord. Kraftwerk liet het lied bewust open, zoals een landschap dat voorbij schuift.
