SoR Magazine #2 · Krautrock · verhaal 2 van 5
Het ritme dat nooit ophoudt
Twee leerlingen van Stockhausen, een jazzdrummer en een Japanse straatzanger: Can. En twee mannen uit Düsseldorf die een ritme uitvonden als een lege snelweg: Neu!
← Vorig verhaal: Het jaar nul
Foto: Heinrich Klaffs · CC BY-SA 2.0Leerlingen van Stockhausen
In 1968 richtten vier muzikanten in Keulen een band op. Twee van hen, Irmin Schmidt en Holger Czukay, hadden les gehad van Karlheinz Stockhausen, de beroemdste componist van nieuwe muziek in Duitsland. Stockhausen maakte muziek met bandrecorders, radio's en elektronische geluiden. Schmidt was dirigent en pianist, Czukay muziekleraar. Ze hadden geen van beiden ooit in een rockband gespeeld.
De andere twee kwamen uit een andere wereld. Jaki Liebezeit was een jazzdrummer die genoeg had van de vrije jazz, waarin alles mocht en niemand meer in de maat speelde. Hij wilde terug naar een strak ritme. Michael Karoli was een jonge gitarist, een leerling van Czukay. Samen noemden ze zich Can.
Can werkte anders dan andere bands. Er was geen leider en er werden geen liedjes geschreven. De vier speelden urenlang, en Czukay nam alles op. Daarna knipte hij de beste stukken uit de banden en plakte ze aan elkaar, zoals je een film monteert. Hij noemde dat componeren met de schaar.
Foto: Heinrich Klaffs · CC BY-SA 2.0Een studio in een kasteel
Een kunstverzamelaar liet de band in 1969 gratis repeteren in Schloss Nörvenich, een kasteel bij Keulen. Can bouwde er een eigen studio, met matrassen tegen de muren voor het geluid. Daar ontstond de eerste plaat, Monster Movie. De zanger was de Amerikaan Malcolm Mooney, een beeldend kunstenaar die in Europa rondreisde. Hij zong niet zoals een rockzanger, maar herhaalde zinnen steeds opnieuw, tot ze een soort bezwering werden.
Eind 1969 ging Mooney terug naar Amerika. Zijn arts had hem aangeraden de band te verlaten. In 1970 zaten Czukay en Liebezeit op een terras in München, toen ze een jonge Japanner op straat zagen zingen. Hij heette Damo Suzuki en reisde met zijn gitaar door Europa. Ze vroegen hem dezelfde avond mee te zingen bij een optreden. Suzuki zei ja en bleef drie jaar.
Het oorspronkelijke stuk duurde zes uur. Czukay knipte er twintig minuten uit. Luister naar Liebezeit: hij speelt bijna steeds hetzelfde, en toch wordt het nooit saai.
Suzuki zong in het Engels, het Japans en in klanken die geen taal waren. Op Tago Mago, de dubbelplaat uit 1971, staat Halleluhwah: achttien minuten op een ritme dat niet ophoudt. Liebezeit speelt het als een machine, maar je hoort dat er een mens achter zit.
Liebezeit speelt één ritme, achttien minuten lang, met kleine verschuivingen. Het lijkt op funk, maar dan uit Keulen. Hiphopartiesten zouden later stukken van dit soort ritmes gebruiken.
Een hit uit een misdaadserie
Can was geen band voor de hitparade. Toch stond de groep in 1972 op nummer zes in Duitsland. Het nummer Spoon was de herkenningsmelodie van Das Messer, een spannende misdaadserie op de televisie naar een verhaal van de Engelse schrijver Francis Durbridge. Miljoenen Duitsers keken. Er werden meer dan driehonderdduizend singles van verkocht.
Het begint met een klein drummachientje, een van de eerste in een popliedje. Daarna komt Liebezeit erbij en spelen mens en machine samen.
Twee man en een snelweg
In Düsseldorf speelden twee jonge muzikanten een tijdje mee in de band Kraftwerk: de gitarist Michael Rother en de drummer Klaus Dinger. In 1971 gingen ze samen verder. Ze noemden zich Neu!, met een uitroepteken, naar het woord dat op reclameborden en verpakkingen stond: nieuw! Het was een grap over de reclame en tegelijk een belofte.
In december 1971 namen ze in vier nachten hun eerste plaat op in Hamburg, met de producer Conny Plank. Plank zou de belangrijkste geluidsman van de Duitse nieuwe muziek worden. Hij werkte ook met Kraftwerk, Cluster en Harmonia, en later met Ultravox en Eurythmics.
Foto: Alex Ex · CC BY 3.0Op die plaat staat Hallogallo. Dinger speelt er een ritme dat recht vooruit gaat, zonder versieringen en zonder rust, als een auto op een lege snelweg. De bas drukt op elke tel, en Rothers gitaar zweeft er in lagen overheen. Dinger noemde het de endlose Gerade: de eindeloze rechte lijn. Engelse journalisten gaven het ritme later een andere naam: motorik.
Tien minuten zonder bocht. Luister niet naar wat er verandert, maar naar wat er hetzelfde blijft: de drums. Daardoor klinkt elke kleine verschuiving in de gitaren als een nieuw landschap.
Het geheim van het motorik
Waarom werkt zo'n ritme? Rockdrummers leggen de nadruk meestal op de tweede en de vierde tel, en ze vullen de overgangen op met roffels. Dinger deed dat allemaal niet. Hij sloeg de maat als een metronoom, en juist daardoor ontstond er ruimte. Je hoofd gaat niet meer op zoek naar het refrein. Je zit in het ritme zoals je in een trein zit en naar buiten kijkt.
Neu! verkocht in zijn eigen tijd weinig platen. Rother en Dinger kregen ruzie en maakten nog maar twee platen samen. Op de laatste, Neu! 75, zingt Dinger in Hero met een schreeuwende stem die al naar de punk vooruitwijst. Twee jaar later klonken de Sex Pistols bijna net zo.
David Bowie, Brian Eno, Joy Division, Sonic Youth, Stereolab en Radiohead: allemaal leenden ze het motorik. De eindeloze rechte lijn van Klaus Dinger werd een van de bekendste ritmes uit de popmuziek, al kent bijna niemand zijn naam.
Dinger schreeuwt eerder dan hij zingt, over een gitaar die maar doorgaat. Johnny Rotten van de Sex Pistols noemde Neu! later een van zijn favoriete bands.
