Foto: Een Engelsman vlucht naar Berlijn
In 1976 was David Bowie een van de grootste popsterren ter wereld, en hij was er slecht aan toe. Hij woonde in Los Angeles, gebruikte veel cocaïne, at bijna niets en sliep nauwelijks. Hij wilde weg. In de herfst van dat jaar verhuisde hij naar West-Berlijn, samen met zijn vriend, de zanger Iggy Pop. Ze huurden een etage aan de Hauptstraße in de wijk Schöneberg, boven een autoonderdelenwinkel.
Foto: Detmar Owen · CC BY-SA 3.0Waarom juist Berlijn? Niemand kende hen daar of liet hen met rust. De stad was ingesloten door de Muur, half vergeten en goedkoop. En Bowie luisterde al jaren naar de nieuwe Duitse muziek. Hij draaide Neu!, Kraftwerk, Harmonia en Tangerine Dream, en hij wilde weten hoe je zulke muziek maakt.
Eerst hielp hij Iggy Pop aan een nieuwe plaat. The Idiot werd half in Frankrijk opgenomen en in Berlijn afgemaakt. Het klinkt koud en mechanisch, met drums die niet swingen maar stampen.
Een simpele drumcomputer, een slepende piano en Iggy Pop die klinkt alsof hij om vier uur 's nachts nog door de clubs zwerft. Grace Jones nam het later op voor haar plaat met dezelfde titel.
Low en Heroes
Daarna was Bowie zelf aan de beurt. Samen met de Engelse muzikant Brian Eno en producer Tony Visconti maakte hij Low, dat in januari 1977 uitkwam. De eerste kant bestaat uit korte, nerveuze liedjes. De tweede kant heeft bijna geen tekst: lange, trage stukken met synthesizers, die klinken als een grijze stad in de winter. Warszawa schreef Bowie na een treinreis door Polen.
Brian Eno schreef de basis van dit stuk. Bowie zingt halverwege in een taal die niet bestaat, als een koor in een kerk. Zulke muziek had nog nooit op een plaat van een popster gestaan.
Later dat jaar nam Bowie in de Hansa-studio in Berlijn Heroes op, met een raam dat uitkeek op de Muur. Op die plaat staat een eerbetoon aan Florian Schneider van Kraftwerk: V-2 Schneider, genoemd naar de raket en naar de man. Kraftwerk antwoordde op zijn eigen manier. In Trans Europa Express zingen ze over een treinreis van station naar station, waarna ze in Düsseldorf Iggy Pop en David Bowie ontmoeten.
Het ritme rolt voort als een trein, met een saxofoon die Bowie zelf speelt. De titel is een woordgrap: de V2 was een Duitse raket, en Schneider was de fluitist van Kraftwerk.
Het Engelse en Amerikaanse publiek was verbaasd en soms boos. Waar waren de hits gebleven? Maar jonge muzikanten luisterden goed. Joy Division, Ultravox, Gary Numan, The Human League en Depeche Mode: veel bands van de new wave vonden hun geluid in Bowies Berlijnse platen, en via die platen in de muziek uit Düsseldorf en Keulen.
Een Duitse trein in de Bronx
Duizenden kilometers verderop hoorden zwarte jongeren in New York en Detroit Kraftwerk op de radio. Het klonk vreemd en koel, maar je kon er goed op dansen. In 1982 maakte de dj Afrika Bambaataa uit de Bronx met de Soulsonic Force het nummer Planet Rock. Hij gebruikte de melodie van Trans Europa Express en het ritme van Nummern, een ander stuk van Kraftwerk, en zette er een rapper overheen. Kraftwerk zelf had geen toestemming gegeven en kreeg later geld uit de opbrengst.
Hoor je de melodie van de trein uit Düsseldorf? Hier wordt hij een elektronisch feest. Planet Rock legde de basis voor de electro, en de hiphop zou er nog jaren van lenen.
Funk en een sequencer in een lift
In Detroit, de stad van de auto-industrie en van Motown, draaide de radiomaker Charles Johnson, die zich The Electrifying Mojo noemde, elke avond muziek die nergens anders te horen was. Kraftwerk stond naast Prince en George Clinton. Een van zijn luisteraars was de jonge Juan Atkins. Hij hoorde Kraftwerk voor het eerst in het programma van Mojo en wilde muziek maken met machines, maar dan met de funk van zijn eigen stad.
Samen met Rick Davis richtte Atkins de groep Cybotron op. In 1983 verscheen hun nummer Clear. Detroit was toen een stad in verval: de autofabrieken sloten, en hele wijken liepen leeg. De muziek van Atkins klonk als een droom over een toekomst die er in Detroit niet kwam.
Het klinkt als Kraftwerk, maar dan met funk in de baslijn. Clear werd een klassieker van de electro en is later vaak gesampled, onder meer door Missy Elliott.
Foto: Bartosz Brzezinski · CC BY 2.0Atkins had twee vrienden van school: Derrick May en Kevin Saunderson. Samen werden ze bekend als The Belleville Three, naar het stadje bij Detroit waar ze opgroeiden. Zij maakten een nieuw soort dansmuziek, die ze techno noemden. May noemde het later een vergissing: twee werelden die toevallig botsten.
Techno is als George Clinton en Kraftwerk, samen vast in een lift, met alleen een sequencer als gezelschap.Derrick May
Geen synthesizer die als een machine klinkt, maar strijkers en een piano op een opzwepend ritme. Derrick May maakte er een volkslied van de dansvloer mee.
Terug naar Berlijn
Eind jaren tachtig kwam de techno uit Detroit terug naar Europa, en vooral naar Berlijn. Na de val van de Muur, in november 1989, stonden in het oosten van de stad lege fabrieken, kelders en bunkers. Daar ontstonden clubs als Tresor, in de kluis van een oud warenhuis. De Love Parade, die in juli 1989 begon met een paar honderd mensen, groeide uit tot een feest met een miljoen bezoekers. De techno die in Detroit was gemaakt van Duitse muziek, werd de soundtrack van het herenigde Duitsland.
Hipper dan ooit
In het jaar 2000 verraste Radiohead zijn fans met Kid A. Waar waren de gitaren? Thom Yorke en zijn band hadden geluisterd naar elektronische muziek en naar Can. Op The National Anthem draait één baslijn eindeloos rond, zoals bij Can, terwijl er steeds meer geluid omheen komt.
Thom Yorke bedacht de baslijn al toen hij zestien was. Hoor hoe het nummer uit elkaar valt als er blazers in komen, als een bigband die de weg kwijt is.
Vijftig jaar na de eerste platen van Can, Neu! en Kraftwerk is krautrock meer gewild dan ooit. Oude platen worden opnieuw uitgebracht, en in musea als het MoMA in New York en de Tate in Londen speelde Kraftwerk zijn hele werk. De jongeren die in 1968 bij nul wilden beginnen, wilden een Duitse muziek die niet over het verleden ging. Ze maakten muziek over de toekomst. En die toekomst, met computers, robots en dansvloeren vol elektronische muziek, is nu.
