SoR Magazine #1 · Koude Oorlog · verhaal 4 van 5

Nederpop in de Koude Oorlog

Een half miljoen mensen in Den Haag, een ska-hit over de bom en vogels die over de Muur vliegen: hoe Nederland in de jaren tachtig zong tegen de kruisraketten.

← Vorig verhaal: Leven met de bom

Foto: Marcel Antonisse / Anefo · CC0

Hollanditis

In december 1979 besloot de NAVO, het bondgenootschap van Amerika en West-Europa, tot nieuwe raketten. De Sovjet-Unie had raketten op Europa gericht, en de NAVO wilde daar iets tegenover zetten. In vijf landen zouden 572 Amerikaanse kernraketten komen. Achtenveertig daarvan waren bestemd voor de vliegbasis Woensdrecht, in Brabant. , heetten ze.

In Nederland kwam daar een golf van verzet tegen. Op 21 november 1981 gingen in Amsterdam meer dan vierhonderdduizend mensen de straat op. De Amerikaanse historicus Walter Laqueur bedacht er een woord voor: Hollanditis, alsof het verzet zich verspreidde als een ziekte.

De demonstratie tegen kernwapens in Amsterdam, 21 november 1981.

Zingen in Bonn

Een maand eerder, op 10 oktober 1981, stonden ongeveer driehonderdduizend mensen in de Hofgarten in Bonn, toen de hoofdstad van West-Duitsland. De schrijver Heinrich Böll hield de belangrijkste toespraak. Op het podium zongen onder anderen Harry Belafonte en een band uit Nederland: Bots.

Bots maakte protestliedjes over oorlog, onrecht en het leger. In Nederland hadden ze maar één echte hit gehad, in 1976: Zeven dagen lang, op de melodie van een oud Bretons drinklied. In Duitsland lag dat anders. Duitse schrijvers vertaalden hun liedjes, en in 1980 kwam Sieben Tage lang uit. Het werd een lied van de Duitse vredesbeweging, en Bots speelde voor honderdduizenden.

De Hofgarten in Bonn tijdens de vredesdemonstratie van 10 oktober 1981.

**Bots**Sieben Tage lang · 1980
Een dansbaar ritme van zes tellen uit Bretagne, en een refrein dat iedereen kan meezingen. Zo klinkt een lied dat bedoeld is om met duizenden tegelijk te zingen.

Ska tegen de bom

Begin 1982 schreef Ernst Jansz van Doe Maar een lied over de kruisraketten. De band speelde het voor het eerst op 9 april 1982, op een festival tegen kernwapens in Utrecht. Zanger Henny Vrienten werkte het daarna om. Zonder hem, zei Jansz later, was het nooit een hit geworden.

Drummer Jan Pijnenburg had net een auto-ongeluk gehad, en dus speelde een drumcomputer mee. In oktober 1982 kwam De bom uit, en begin december stond het op nummer één, vier weken lang. Het lied gaat over een gewoon leven, met werk, een agenda en een verliefdheid, dat elk moment kan ophouden. Het eindigt met een rijtje Duitse voorzetsels, het rijtje dat Nederlandse scholieren uit hun hoofd leerden, en het getik van een geigerteller, een meter voor straling.

Doe Maar op het podium in Heemskerk, april 1982. Een week eerder speelden ze De bom voor het eerst.

**Doe Maar**De bom · 1982
Een vrolijk skaritme onder een tekst over het einde van alles. Let op de gitaarsolo: daaronder fluit iemand het begin van het Amerikaanse volkslied.

Spionnen in de schemering

Ook Golden Earring raakte aan de Koude Oorlog, maar dan als spannend verhaal. Gitarist George Kooymans las de spionageroman The Bourne Identity en schreef Twilight Zone, over een geheim agent in het nauw. De videoclip van Dick Maas liet zanger Barry Hay als spion gevangennemen door zijn eigen bandleden.

De clip draaide op MTV, de nieuwe muziekzender in Amerika. In 1983 stond Twilight Zone daar op nummer tien in de hitlijst, de enige top-tienhit die de band ooit in Amerika had.

George Kooymans tussen douaniers op Schiphol, april 1983.

**Golden Earring**Twilight Zone · 1982
Een strakke baslijn en een refrein over de schemerzone, waar je niet weet wie vriend of vijand is. Het klinkt als de muziek bij een spionagefilm.

Een half miljoen in Den Haag

Op 29 oktober 1983 kwamen in Den Haag ongeveer vijfhonderdvijftigduizend mensen bij elkaar, op het Malieveld en in het Zuiderpark. Het was de grootste demonstratie die Nederland ooit had gezien. Vakbonden, kerken en politieke partijen liepen mee. Veel demonstranten droegen een button van de tekenaar Opland, met een vrouw die een kruisraket wegschopt.

Demonstranten in de straten van Den Haag, 29 oktober 1983.

Prinses Irene, de zus van koningin Beatrix, sprak de menigte onverwacht toe. In 1985 werden 3,7 miljoen handtekeningen tegen de raketten aangeboden aan premier Ruud Lubbers. Toch besloot de regering op 1 november 1985 dat de raketten zouden komen, tenzij de Sovjet-Unie haar eigen raketten zou verminderen.

Door de wapens die we nu gemaakt hebben, staan we aan de rand van de afgrond.Prinses Irene, Den Haag, 1983

Vogels over de muur

Rond 1970 stond Harrie Jekkers, de zanger van het Klein Orkest, bij , de grensovergang tussen West- en Oost-Berlijn. Hij zag hoe mensen werden tegengehouden en gecontroleerd, terwijl een hond zomaar langs de grenswachten liep. Jaren later schreef hij er een lied over. De hond werd vogels: die vliegen over de muur, en niemand kan ze terugroepen.

Over de muur kwam uit op 1 november 1983, drie dagen na de demonstratie in Den Haag. Het lied kijkt naar twee kanten. In het Oosten verdwijnt wie kritiek heeft in de cel. In het Westen is er vrijheid, maar ook armoede in de wijk Kreuzberg en een Kurfürstendamm vol peepshows. Jekkers dacht dat niemand zo'n lied met moeilijke Duitse straatnamen zou willen horen. Het kwam op nummer negen in de Nationale Hitparade.

**Klein Orkest**Over de muur · 1983
Een rustig lied dat vertelt als een reisverslag. Luister hoe het refrein steeds terugkomt bij de vogels: zij zijn de enigen die de grens niet zien.

De raketten kwamen nooit naar Woensdrecht. In december 1987 spraken Reagan en Gorbatsjov af dat alle raketten voor de middellange afstand zouden verdwijnen, in Oost én West. Twee jaar later viel de Muur, en Over de muur kwam opnieuw uit. Nu klonk het als een lied over iets wat voorbij was.

Lees verder · verhaal 5

We Didn't Start the Fire

Lees dit verhaal als één lange pagina · Alle verhalen